دستورالعمل كنترل كيفيت فتومتر

کد سند:
97
کد یکتا:
151
واحد سازمانی:
بیوشیمی و کروماتوگرافی
فرآیند:
فرآیند کنترل تجهیزات
زمان ویرایش:
1395/01/24
ویرایش کننده:
مدیر ارشد آزمایشگاه
شماره بازنگری:
1.0
ضمیمه - مرجع:
توضیحات:

متن سند:
دستورالعمل كنترل كيفيت  فتومتر

اساس بسیاری از اندازه گیری ها در آزمایشگاههای تشخیص پزشکی بر مبنای سنجش شدت نور عبور کرده از یک محلول در طول موج مشخص ، استوار می باشد . دستگاهی که برای این اندازه گیری بکار می رود اسپکتروفتومتر نامیده می شود.
 
اصلاح اندازه گیری فتومتری در ابتدا بصورت اندازه گیری شدت نور عبور کرده ، مستقل از طول موج تعریف می گردید ولی امروزه دستگاههای مدرن طیف باریکی از طول موج را برای اندازه گیری جدا می کنند . دستگاههایی که برای انتخاب طول موج از فیلتر استفاده می کنند فتومتر و آنهائیکه از منشور (Prism) یا grating استفاده می نمایند اسپکتروفتومتر نامیده می شود .
 
قانون بیر – لامبرت (Beer ,s Law) :
استفاده از فتومتری و اسپکتروفتومتری با اعلام قانون بیر – لامبرت به صورت علمی و عملی در آمد . بر طبق این قانون غلظت محلول نسبت مستقیم با مقدار نور جذب شده و نسبت معکوس با لگاریتم نور عبور کرده بر حسب درصد دارد.
 
قانون بیر – لامبرت در صورتی صادق است که :
1.  نور منتشر شده بر روی ماده مورد نظر تک رنگ (منوکروماتیک ) باشد .
2.  غلظت ماده حل شده باید در محدوده خطی باشد (محلولهای خیلی غلیظ یا خیلی رقیق از قانون بیر تبعیت نمی کنند . )
3.  جذب حلال در مقایسه با ماده حل شده ناچیز باشد . (منظور از حلال ، محلولی است که حاوی تمام مواد نمونه به استثناء ماده اندازه گیری باشد و معمولا ً به آن بلانک یا شاهد می گویند ).
4.  واکنش شیمیایی دیگری بین ماده مورد نظر و سایر مواد موجود در محلول صورت نگیرد .
5.  محدوده ای از طول موج انتخاب گردد که در آن بیشترین جذب حاصل شود .
قبل از آغاز مبحث کنترل کیفی ، جهت درک بهتر مطالب لازم است که درباره اجزاء اسپکتروفتومتر به طور مختصر توضیح داده شود .
1-  منبع نور : منبع نوری انرژی تابشی با ثباتی در طیف نور مرئی و غیر مرئی را به درون محلول می تاباند . برای ایجاد طیف نور مرئی از لامپ تنگستن ( ترجیحا ً تنگستن هالوژنه به دلیل طول عمر بیشتر ) و جهت تولید طیف ماوراء بنفش از لامپ هیدروژنی ، دوتریوم ، لامپ قوس جیوه و گزنون استفاده می شود .
لامپ ها بطور آرام و پیوسته در معرض فرسودگی قرار دارند . درنتیجه در فواصل زمانی مشخص بایستی کنترل شوند . در صورتیکه ناپایداری میزان جذب به علت اشکال در لامپ باشد باید آن را تعویض کرد . بعد از نصب هر لامپ جدید سیستم نوری باید تنظیم شود تا حداکثر میزان نور پس از عبور از کووت به فتوسل برسد .
 

  1. شیار ورودی (entrance slit )  :
نقش شیار ورودی کاهش نور مزاحم و پراکنده (Stray light) بوده و از پخش نور وارده شده به منوکروماتور جلوگیری
 می کند . Stray light نباید وارد کووت شود چون در آن صورت قانون بیر – لامبرت صدق نمی کند.
 
3-  منوکروماتور : وسیله ای است که طول موج دلخواه را از امواج تابیده شده توسط منبع نور جدا کرده و به سوی کووت هدایت می کند . در فتومترها این عمل بوسیله فیلترهای تداخل خاص و در اسپکتروفتومترها بوسیله منشور و یا grating  انجام می شود .

  1.  کووت (Analytical cell )  :
کووتها محفظه های شفافی هستند که محلول مورد اندازه گیری در آن ریخته می شود . این محل باید ثابت و در مسیر طیف جدا شده باشد . کووتها بنابر نوع مصرف ، شکل و حجم متغیری دارند . گاهی چهار گوش و گاه استوانه ای هستند . برای محلولهای اسیدی از لوله هایی از جنس شیشه نرم و برای مواد قلیایی از لوله بروسیلیکات و برای طول موج زیر 320 نانومتر از لوله های کوارتز یا پلاستیک استفاده می کنند . ولی عموما ً در آزمایشگاه های تشخیص طبی استفاده از   (SOG) special optical glass  توصیه می شود .
 

  1. نور سنج یا دتکتور : این وسیله انرژی نورانی (عبور کرده از محلول را ) به انرژی الکتریکی تبدیل و به میزان قابل توجهی آن را تقویت می کند .
 
  1. صفحه نمایشگر : مقدار نور عبور کرده از محلول ، میزان جذب متناسب با آن و به عبارتی نتیجه نهایی در این صفحه نشان داده می شود . انواع مختلف نمایشگر در اشکال عقربه ای ، دیجیتالی و صفحه تلویزیونی در اسپتروفتومترها استفاده می گردد.
 
مهمترین عامل انتخاب یک دستگاه اسپکتروفتومتر کاربردی است که از آن انتظار می رود . قبل از خرید دستگاه بایستی دستورالعمل همراه مطالعه و از طول موج ها و (spectral band width )SBW آن مطلع شد .
 
مختصری در مورد (SBW)spectral band width
نور ساطع شده از اسپکتروفتومتر کاملا ً منوکروماتیک نمی باشد بلکه متشکل از طیف طول موجهاست . میزان منوکروماتیک بودن را اغلب با SBW نشان می دهند.
SBW : طیفی از طول موج منتخب است که از شیار خروجی سیستم به کووت تابیده می شود.
طول موج اسمی (nominal) : طول موجی است که در آن حداکثر شدت تابش نور وجود دارد . طول موج اسمی در مرکز طیف قرار دارد و در واقع همان طول موجی است که هنگام کار با دستگاه تنظیم و انتخاب می کنیم . برای مثال اگر SBW اسپکتروفتومتری 10 باشد . بدین معناست که در صورت انتخاب طول موج 520 نانومتر ، طیف نوری ساطع شده در محدوده 5 ± 520 یعنی 525 – 515 نانومتر می باشد . ولی حداکثر تابش در طول موج 520 nm قرار دارد.
 
SBW توسط کارخانه سازنده تعیین می شود . در یک آزمایشگاه تشخیص طبی بهتر است که اسپکتروفتومتری با SBW حدود 10-8 نانومتر انتخاب شود.
 
کنترل کیفی اسپکتروفتومتر
1)خطی بودن Linearity
2) صحت فتومتریک
3) صحت طول موج
4) آزمون پایداری یا رانش فتومتری
5) انوار ناخواسته (Stray Light)
 
  توجه :آزمایشگاههایی که از فتومتر استفاده می نمایند، ازبین پارامترهای گفته شده تنها می توانند خطی بودن ، رانش فتومتری و انوار ناخواسته را بررسی نمایند.سایر موارد ذکر شده و همچنین دمای محفظه باید از طریق شرکت پشتیبان بررسی شود.
کنترل کیفی فتومتر
1)خطی بودن Linearity
2) آزمون پایداری یا رانش فتومتری
3) انوار ناخواسته (Stray Light)
 
1.خطی بودن Linearity
هدف از این آزمون تعیین محدوده ای از جذب است که متناسب با غلظت می باشد . با این آزمایش قابلیت دستگاه در تبعیت از قانون بیر نشان داده می شود . بدین صورت که به موازات افزایش غلظت محلول ، جذب نوری آن نیز باید به همان نسبت افزایش یابد.
محلولهای مختلفی برای کنترل خطی بودن دستگاه به کار می رود . نتایج اشتباه بدست آمده به علت بی ثباتی محلول ، تغییر در PH و ... را باید تا حد امکان با انتخاب یک ماده پایدارکنترل کرد . محلولهای زیر برای آزمایش خطی بودن مورد استفاده قرار می گیرد .
 a-  -سولفات آمونیم کبالت در طول موج 512nm
-b- پارانیتروفنل در طول موج 405nm
-c- سولفات مس در طول موج 650nm
-d- سیان مت هموگلوبین در طول موج 540nm
-e- رنگ سبز خوراکی در طول موجهای 630nm ، 410nm و 257nm
همانطور که اشاره شد محلول مورد استفاده برای  کنترل Linearity باید دارای رنگ پایدار بوده و در محدوده جذبی مورد کنترل دارای عملکرد خطی باشد . محلول دی کرومات پتاسیم برای این منظور مناسب می باشد . پودر دی کرومات پتاسیم را در Oven با حرارت 110 درجه سانتی گراد به مدت یک ساعت خشک کرده و 100 میلی گرم آن را با اسید سولفوریک 0.01 نرمال به حجم 1 لیتر می رسانیم . این محلول را به صورت استوک در شیشه تیره نگهداری می کنیم . سپس به ترتیب رقتهای ذیل را تهیه و جذب نوری خوانده شده را با جذب نوری مورد انتظار در جدول وارد می نماییم . لازم به ذکر است که بایستی دستگاه را قبلا ً با اسید سولفوریک 0.01 نرمال در طول موج 350nm (به عنوان بلانک ) صفر شود.

Bias جذب مورد انتظار جذب قرائت شده غلظت بر حسب میلی گرم در لیتر
      10
      20
      30
      40
      50
      60
      70
      80
      90
      100
 
 
با توجه به OD بدست آمده در غلظت 50 mg/L جذب های مورد انتظار سایر غلظت ها را محاسبه می کنیم . برای مثال اگز جذب نوری در غلظت 50 میلی گرم در لیتر برابر با 0.532 باشد جذب مورد انتظار برای 40 mg/L  برابر 0.430    خواهد بود . برای هر غلظت بر طبق فرمول زیر Bias را محاسبه می کنیم .
Bias = expected – observed × 100
                   expected
 
2) آزمون پایداری یا رانش فتومتری
یک منبع اصلی خطا در اسپکتروفتومتری ، عدم پایداری کمیت اندازه گیری شده (جذب و یا ترانس میتانس ) نسبت به زمان است (رانش فتومتری یا  drift )
روش تعیین خطای رانش فتومتری در طول موج 540 نانومتر:
ابتدا دستگاه با درابکین صفر می شود ، سپس محلول سیان مت هموگلوبین را در کووت ریخته و دهانه آن ( به جهت جلوگیری از تبخیر) با کاغذ پارافیلم مسدود می گردد . سپس هر 15- 5 دقیقه یکبار ( به مدت یک ساعت ) جذب نوری یادداشت می شود . حداکثر 0.005 ± تغییر در ساعت قابل قبول است . علت اصلی drift  فرسودگی شدید منبع نوری می باشد .



 
 
 
 


ادامه دارد ...

فرهیخته آزمایشگاهی گرامی:

با سلام و درود

احتراما با تشکر از بازدید  شما از نسخه دموی نرم افزار استانداردسازی و کنترل کیفیت    NextLab 

معروض میدارد امکان رویت متن کامل مستندات فقط در لینک های زیر میسر است

و دسترسی به متن کامل سایر مستندات فقط در نسخه اصلی امکان پذیر است

دستورالعمل مدیریت پسماندها

دستورالعمل کاربری دستگاه سل کانتر

دستورالعمل روش انجام آزمایش CBC

شرح وظايف کارکنان نظافت، شستشو و استرلیزاسیون

روش اجرانی ممیزی داخلی

دستورالعمل آماده سازي و اطلاع رساني بيماران جهت نمونه گيري صحيح


با سپاس از بذل توجه شما



نرم افزار مستندات، استانداردسازی و کنترل کیفیت نِکست لَب [ www.NextLab.ir ]